Tôi đã ba lần sửa một chỗ không hỏng. Cả ba lần đều bắt đầu bằng câu “chỗ này chắc chậm” và kết thúc bằng một buổi chiều mất đi mà trang web vẫn chậm như cũ.

Bài này là ghi chép về ba lần đó, và về thứ tôi làm trước khi sửa bất cứ dòng nào.

Lần một: tưởng là render, hoá ra là ảnh

Một trang danh sách khoảng 1.200 dòng, cuộn thấy giật. Tôi nghĩ ngay đến component render lại quá nhiều, thế là ngồi gắn memo, tách nhỏ component, thêm virtualization. Hết một buổi. Trang vẫn giật.

Mở Network ra thì thấy: mỗi thẻ sản phẩm có một ảnh 2.400px, tổng gần 40MB tải về. Trình duyệt đang giải mã ảnh, không phải đang render. Sửa mất mười phút: đổi sang ảnh 400px, thêm loading="lazy".

Cái tôi học được không phải “nhớ nén ảnh”. Mà là: tôi không biết chỗ nào chậm, và tôi đã đoán thay vì đo.

Lần hai: tưởng là ORM, hoá ra là DNS

Một endpoint mất trung bình 900ms. Tôi nghi ORM sinh query xấu, nên bật log SQL, viết lại query, thêm index. Xuống được 60ms — nghe ổn, cho đến khi tôi đo lại trên production: vẫn 900ms.

Index chỉ có tác dụng với phần 60ms kia. Phần còn lại là thời gian container phân giải DNS cho một domain nội bộ, mỗi request một lần, vì thư viện HTTP tôi dùng không giữ kết nối. Câu trả lời nằm ở một dòng log tôi chưa từng bật.

Bài học lần này khó chịu hơn: tối ưu một chỗ có thật vẫn có thể vô nghĩa nếu nó không phải chỗ lớn nhất.

Lần ba: tưởng là bundler, hoá ra là resize ảnh

Build mất 6 phút. Tôi đổi bundler, thử cache, thử build song song. Không thay đổi gì đáng kể.

Bật timing của từng bước build lên thì 4 phút 40 giây nằm ở một script resize ảnh chạy trước khi build, xử lý lại toàn bộ ảnh gốc mỗi lần, kể cả ảnh không đổi. Thêm một bước so sánh hash: build còn 40 giây.

Cách tôi làm bây giờ

Trước khi sửa, tôi viết ra ba con số:

  • Hiện tại là bao nhiêu? Không có baseline thì không biết mình vừa làm tốt lên hay xấu đi.
  • Ngân sách là bao nhiêu? “Nhanh hơn” không phải mục tiêu. “Dưới 200ms” mới là mục tiêu.
  • Đo ở đâu? Máy tôi, mạng văn phòng, hay production. Ba chỗ này cho ba con số khác nhau.

Rồi tôi đo bằng thứ nhỏ nhất có thể. Với JavaScript thì thường chỉ cần thế này, không cần profiler:

const label = 'load-danh-sach';
console.time(label);
await loadDanhSach();
console.timeEnd(label); // load-danh-sach: 812.4ms

Với trang web thì DevTools Performance, một lần ghi, đọc phần lớn nhất. Với server thì log thời gian ở biên — đầu request và cuối request — trước khi chia nhỏ bên trong.

Một quy tắc nữa tôi giữ khá chặt: mỗi lần chỉ đổi một thứ. Đổi ba thứ cùng lúc rồi thấy nhanh hơn thì không biết cái nào có công, và cũng không biết cái nào sẽ làm hỏng thứ khác sáu tháng sau.

Điều tôi không còn làm

  • Không tối ưu code chưa có ai dùng.
  • Không tin vào “cảm giác chậm” của chính mình — trình duyệt trên máy tôi có 64GB RAM và một extension chặn quảng cáo.
  • Không giữ lại abstraction cho một tối ưu chưa đo được. Nếu nó không trả về số, nó là nợ.

Tối ưu là một quyết định dựa trên số đo. Không có số thì đó chỉ là sở thích cá nhân đội lốt kỹ thuật.